Rak płaskonabłonkowy jamy ustnej – objawy, diagnostyka, leczenie i rokowanie

Niegojąca się ranka, biała plama na języku lub zgrubienie na dziąśle to sygnały, których nie wolno ignorować. To mogą być pierwsze objawy, jakie daje rak płaskonabłonkowy jamy ustnej – najczęstszy nowotwór w tej lokalizacji. Wczesna diagnoza ma kluczowe znaczenie dla powodzenia terapii. Dowiedz się, jak go rozpoznać.

Czym jest rak płaskonabłonkowy jamy ustnej?

Rak płaskonabłonkowy to najczęstszy nowotwór złośliwy jamy ustnej, stanowiący ponad 90% wszystkich diagnozowanych przypadków. Chociaż zachorować może każdy, ryzyko jest znacznie wyższe u mężczyzn po 40. roku życia, zwłaszcza palących papierosy i regularnie spożywających alkohol.

Co to są komórki płaskonabłonkowe?

Komórki płaskonabłonkowe to płaskie, cienkie komórki tworzące wierzchnią warstwę nabłonka (błonę śluzową) jamy ustnej. Rak płaskonabłonkowy rozwija się, gdy pod wpływem czynników szkodliwych komórki te zaczynają się nieprawidłowo i niekontrolowanie namnażać, tworząc guz.

Jak często diagnozuje się ten nowotwór?

O powodzeniu leczenia i rokowaniu decyduje przede wszystkim stopień zaawansowania nowotworu w momencie diagnozy. Dla porównania, w przypadku nowotworów ograniczonych miejscowo (wczesne stadium) pięcioletnie przeżycie wynosi 75%. Początkowe objawy bywają niespecyficzne, jednak większość zmian jest widoczna gołym okiem.

Gdzie występuje rak płaskonabłonkowy jamy ustnej?

Rak płaskonabłonkowy może rozwinąć się na każdej powierzchni błony śluzowej jamy ustnej, choć istnieją miejsca, w których pojawia się on znacznie częściej. Najczęściej guz umiejscawia się w ruchomych częściach jamy ustnej, stale narażonych na czynniki drażniące. Zmiany nowotworowe mogą jednak pojawić się również w innych rejonach. Do pozostałych, częstych lokalizacji zalicza się:

• wewnętrzną stronę policzka,
• dziąsła i wyrostek zębodołowy (część kości szczęki lub żuchwy, w której osadzone są zęby),
• podniebienie twarde i miękkie,
• wargę dolną (szczególnie u osób narażonych na promieniowanie słoneczne).

Jakie są objawy raka płaskonabłonkowego jamy ustnej?

Objawy raka płaskonabłonkowego jamy ustnej bywają podstępne i łatwe do zbagatelizowania, co utrudnia wczesne rozpoznanie, od którego zależy skuteczność leczenia. Podstawowym sygnałem alarmowym jest każda zmiana w jamie ustnej (np. owrzodzenie, ranka, zgrubienie), która nie goi się w ciągu 2-3 tygodni.

Wczesne objawy

Wczesne objawy mogą przypominać powszechne dolegliwości (np. afty), ale nie znikają samoistnie. Należą do nich:

• białe lub czerwone plamy (leukoplakia, erytroplakia),
• niegojące się owrzodzenia,
• wyczuwalne guzki lub zgrubienia na dziąsłach, policzkach, podniebieniu czy języku.

Warto pamiętać, że wczesna zmiana nowotworowa często jest niebolesna. Brak bólu nie powinien usypiać czujności, ponieważ jest to jedna z najbardziej podstępnych cech tego nowotworu.

Inne niepokojące, wczesne objawy, które wymagają konsultacji lekarskiej, jeśli utrzymują się ponad 2-3 tygodnie, to:

• trudności w żuciu lub połykaniu,
• uczucie ciała obcego w gardle,
• drętwienie języka lub warg,
• niewielkie, samoistne krwawienia,
• nadwrażliwość na ostre, gorące lub zimne potrawy,
• powiększenie węzłów chłonnych na szyi.

Objawy zaawansowanego raka

Gdy rak płaskonabłonkowy jamy ustnej wchodzi w zaawansowane stadium, objawy stają się znacznie bardziej nasilone i niemożliwe do zignorowania. Pojawiają się również poważne problemy z podstawowymi czynnościami, takie jak:

• znaczne trudności w połykaniu (dysfagia) i żuciu, prowadzące do utraty wagi,
• niewyraźna mowa (dyzartria),
• szczękościsk (trudności z pełnym otwarciem ust),
• uporczywa chrypka lub zmiana głosu,
• stałe uczucie ciała obcego w gardle.

Jednym z najbardziej charakterystycznych sygnałów zaawansowania choroby jest powiększenie węzłów chłonnych na szyi. Stają się one twarde, nieprzesuwalne i zazwyczaj niebolesne, co świadczy o przerzutach nowotworowych.

Jak rozpoznaje się rak płaskonabłonkowy jamy ustnej?

Diagnostyka rozpoczyna się od badania lekarskiego. Specjalista (laryngolog, chirurg szczękowo-twarzowy lub onkolog) ocenia wizualnie i palpacyjnie (przez dotyk) całą jamę ustną, gardło oraz szyję w poszukiwaniu zmian.

Biopsja i badanie histopatologiczne

Jeśli badanie fizykalne nasuwa podejrzenie nowotworu, kolejnym krokiem jest biopsja – „złoty standard” w diagnostyce onkologicznej. Pobrana próbka trafia następnie do laboratorium, gdzie jest poddawana badaniu histopatologicznemu. Specjalista patomorfolog analizuje ją pod mikroskopem, oceniając budowę komórek.

Ocena stagingu i stopnie TNM

Po potwierdzeniu diagnozy na podstawie biopsji kolejnym krokiem jest precyzyjne określenie stopnia zaawansowania choroby. Proces ten, nazywany stagingiem, ma kluczowe znaczenie dla planowania leczenia i oceny rokowań. System TNM ocenia trzy podstawowe parametry, którym odpowiadają poszczególne litery skrótu:

• T (Tumor) – opisuje wielkość i zasięg guza pierwotnego. Im wyższa cyfra przy literze T, tym większy jest guz lub bardziej nacieka na sąsiednie struktury.
• N (Nodes) – odnosi się do zajęcia regionalnych (najbliższych) węzłów chłonnych. Obecność komórek nowotworowych w węzłach chłonnych znacząco wpływa na rokowanie.
• M (Metastases) – określa, czy powstały przerzuty odległe, czyli czy komórki rakowe dotarły do innych organów, takich jak płuca, wątroba czy kości.

Na podstawie klasyfikacji TNM określa się ogólne stadium zaawansowania nowotworu (I–IV), co bezpośrednio wpływa na rokowanie.

Jakie są przyczyny raka płaskonabłonkowego jamy ustnej?

Chociaż rozwój raka płaskonabłonkowego jamy ustnej jest procesem złożonym, badania wskazują, że za ponad 75% przypadków odpowiada palenie tytoniu i nadużywanie alkoholu. Poza tytoniem i alkoholem, do rozwoju nowotworu mogą przyczynić się również inne czynniki:

• Palenie tytoniu i używanie wyrobów tytoniowych – dotyczy to nie tylko papierosów, ale także cygar, fajek, tytoniu do żucia, a także e-papierosów, których długofalowy wpływ wciąż jest badany.
• Nadużywanie alkoholu – szczególnie mocne alkohole, spożywane regularnie i w dużych ilościach, znacząco uszkadzają błonę śluzową jamy ustnej.
• Zakażenie wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV) – staje się coraz częstszą przyczyną, zwłaszcza u młodszych pacjentów.
• Przewlekłe drażnienie mechaniczne – spowodowane np. przez ostre krawędzie zębów, niedopasowane protezy czy aparaty ortodontyczne.
• Niewłaściwa higiena jamy ustnej – zaniedbania prowadzą do przewlekłych stanów zapalnych, które mogą sprzyjać transformacji nowotworowej.
• Ekspozycja na promieniowanie UV – jest główną przyczyną raka wargi dolnej.
• Niezdrowa dieta – uboga w warzywa i owoce, a bogata w tłuszcze nasycone i wysokoprzetworzoną żywność.
• Czynniki genetyczne i wiek – ryzyko zachorowania rośnie znacząco po 40. roku życia, a predyspozycje rodzinne mogą odgrywać pewną rolę.

Leczenie raka płaskonabłonkowego jamy ustnej

Wybór metody leczenia jest zawsze indywidualną decyzją zespołu specjalistów, uzależnioną od wielu czynników:

• stadium zaawansowania choroby (klasyfikacja TNM),
• lokalizacji i wielkości guza,
• ogólnego stanu zdrowia i wieku pacjenta.

Terapia najczęściej opiera się na chirurgii, radioterapii i chemioterapii, stosowanych samodzielnie lub w połączeniu. W przypadku nowotworów wykrytych we wczesnym stadium leczenie może ograniczyć się do jednego zabiegu chirurgicznego.

Chirurgia i rekonstrukcja

Leczenie chirurgiczne jest podstawową i najczęściej stosowaną metodą walki z rakiem płaskonabłonkowym jamy ustnej. Głównym celem operacji jest całkowite usunięcie guza wraz z marginesem zdrowych tkanek. W zależności od stopnia zaawansowania nowotworu zabieg może również obejmować usunięcie regionalnych węzłów chłonnych szyi (tzw. limfadenektomia). Zakres operacji jest ściśle uzależniony od wielkości i umiejscowienia zmiany. Przy małych guzach, wykrytych na wczesnym etapie, skuteczność leczenia chirurgicznego sięga około 90%.

Radioterapia i chemioterapia

W leczeniu raka płaskonabłonkowego jamy ustnej, obok chirurgii, stosuje się również radioterapię i chemioterapię. Metody te często stosuje się w połączeniu, aby zmaksymalizować skuteczność terapii, zwłaszcza w bardziej zaawansowanych stadiach choroby.

Zastosowanie tych metod jest bardzo szerokie i zależy od indywidualnej sytuacji pacjenta. Radioterapia może być wykorzystywana jako samodzielna forma leczenia przy małych, wczesnych guzach. Częściej jednak pełni funkcję uzupełniającą do zabiegu chirurgicznego:

• Terapia neoadjuwantowa (przedoperacyjna) – ma na celu zmniejszenie guza przed operacją, co ułatwia jego całkowite usunięcie.
• Terapia adjuwantowa (pooperacyjna) – stosowana po zabiegu, aby zniszczyć ewentualne pozostałe komórki nowotworowe i zmniejszyć ryzyko nawrotu.
• Leczenie paliatywne – w przypadkach nieoperacyjnych, pomaga łagodzić objawy i poprawić komfort życia pacjenta.

Zarówno radioterapia, jak i chemioterapia mogą powodować działania niepożądane w jamie ustnej (np. suchość, zapalenie błon śluzowych, ból, utrata smaku).

Immunoterapia i terapie celowane

Oprócz klasycznych metod współczesna onkologia oferuje nowocześniejsze sposoby leczenia raka płaskonabłonkowego jamy ustnej. W wybranych najczęściej zaawansowanych przypadkach, lekarze mogą sięgnąć po immunoterapię lub terapie celowane.

Immunoterapia aktywuje układ odpornościowy pacjenta do walki z nowotworem. Stosuje się w niej leki (tzw. inhibitory punktów kontrolnych, np. pembrolizumab, niwolumab), które pozwalają systemowi immunologicznemu rozpoznać i zniszczyć komórki rakowe.

Inne nowoczesne podejścia to terapie celowane, które skupiają się na konkretnych cząsteczkach odpowiedzialnych za wzrost komórek nowotworowych, oraz terapia fotodynamiczna (PDT), wykorzystująca substancje światłoczułe do niszczenia guza.

Rokowanie przy raku płaskonabłonkowym jamy ustnej

Rokowanie w raku płaskonabłonkowym jamy ustnej zależy przede wszystkim od stadium zaawansowania choroby w momencie diagnozy. Sytuacja staje się znacznie poważniejsza, gdy nowotwór jest w zaawansowanym stadium. 

Rak płaskonabłonkowy początkowo rozwija się powierzchownie, jednak z czasem zaczyna naciekać głębsze tkanki, w tym kości. Rak jamy ustnej często rozwija się powoli, nawet latami, przechodząc przez fazę zmian przedrakowych. Dlatego nie wolno ignorować niepokojących objawów.

Pięcioletnie przeżycie i czynniki prognostyczne

Statystyki pięcioletniego przeżycia dobitnie potwierdzają znaczenie wczesnego wykrycia. Rokowanie drastycznie pogarsza się w stadiach zaawansowanych. Przy guzach powyżej 4 cm lub przerzutach do węzłów chłonnych szyi, odsetek pięcioletnich przeżyć spada do ok. 40%.

• lokalizacja guza,
• stopień złośliwości histologicznej,
• ogólny stan zdrowia pacjenta i jego zdolność do przejścia intensywnego leczenia.

Jak zapobiegać rakowi płaskonabłonkowemu jamy ustnej?

Najskuteczniejszą strategią walki z rakiem płaskonabłonkowym jest profilaktyka, polegająca na unikaniu głównych czynników ryzyka. Rezygnacja z palenia tytoniu i ograniczenie spożycia alkoholu to dwa najważniejsze kroki.

Równie ważny jest zdrowy styl życia: dieta bogata w owoce i warzywa (dostarczające antyoksydantów) oraz skrupulatna higiena jamy ustnej. Niezwykle ważne są również regularne wizyty kontrolne u stomatologa. Dentysta podczas rutynowego przeglądu jest w stanie zauważyć najwcześniejsze, niepokojące zmiany, takie jak stany przedrakowe. Osoby w trakcie leczenia onkologicznego (chemioterapii, radioterapii) powinny zwracać szczególną uwagę na stan jamy ustnej, gdyż terapie te osłabiają błonę śluzową.

Samokontrola i wczesne wykrywanie

Kluczową rolę w profilaktyce odgrywa Twoje zaangażowanie. Regularne samobadanie to prosty, ale niezwykle skuteczny nawyk, który pozwala na wczesne wykrycie niepokojących zmian. Podczas samokontroli zwróć szczególną uwagę na wszelkie nietypowe zmiany.  Szukaj białych lub czerwonych plam (leukoplakia, erytroplakia), które nie znikają, oraz niegojących się ranek czy owrzodzeń utrzymujących się dłużej niż 2-3 tygodnie. Pamiętaj, że samobadanie doskonale uzupełnia, ale nie zastępuje, regularnych wizyt kontrolnych u stomatologa. Dentysta podczas rutynowego przeglądu jest w stanie dostrzec subtelne zmiany, które mogły umknąć Twojej uwadze.

Stomatologia onkologiczna i profilaktyka nowotworów jamy ustnej

W MUNK Stomatologia prowadzimy kompleksową profilaktykę nowotworów jamy ustnej w ramach opieki, jaką zapewnia stomatologia onkologiczna. Regularne wizyty kontrolne pozwalają na wczesne wykrywanie zmian przednowotworowych i niepokojących objawów, co znacząco zwiększa skuteczność leczenia.  Edukujemy pacjentów w zakresie samokontroli, czynników ryzyka oraz prawidłowej higieny jamy ustnej, wspierając ich zarówno w profilaktyce, jak i podczas leczenia onkologicznego. Szczególną opieką obejmujemy osoby z grup podwyższonego ryzyka oraz pacjentów w trakcie i po terapii przeciwnowotworowej.